تبلیغات
بانک جامع احادیث و روایات - چهل حدیث "عقل و عاقل"
 بانک جامع احادیث و روایات
محرم آمد ... محرم آمد ... محرم آمد ... محرم آمد ... محرم آمد ...
آخرین مطالب
لینک دوستان

چهل حدیث "عقل و عاقل"
قرآن كریم فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذینَ یَسْتَمِعونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعونَ أَحْسَنَهُ أُولئِكَ الَّذینَ هَداهُمُ اللّهُ وَ أُولئِكَ هُمْ أُولُواْ الاْءَلْبابِ؛ (سوره زمر، آیه ۱۷ ـ ۱۸.)
 بشارت ده به آن بندگانم كه سخنان را مى‏شنوند و از بهترینِ آنها پیروى مى‏كنند. آنان كسانى هستند كه خدا هدایتشان كرده و آنان عاقلان‏اند.


 
 «۱» پیامبر صلى ‏الله ‏علیه ‏و ‏آله : یا عَلىُّ اَلْعَقْلُ مَا اكْتُسِبَتْ بِهِ الْجَنَّةُ وَ طُلِبَ بِهِ رِضَى الرَّحْمنِ؛ (من لایحضره الفقیه، ج ۴، ص ۳۶۹، ح ۵۷۶۲ .)
اى على! عقل چیزى است كه با آن، بهشت و خشنودى خداوند مهربان به دست مى‏آید.


 
«۲» پیامبر صلى ‏الله ‏علیه ‏و ‏آله : مَثَلُ الْعَقْلِ فِى الْقَلْبِ كَمَثَلِ السِّراجِ فى وَسَطِ الْبَیْتِ؛ (علل الشرایع، ص ۹۸، ح ۱. )
 عقل در دل، همانند چراغ در میان خانه است.


 
«۳» پیامبر صلى ‏الله ‏علیه ‏و ‏آله : اِنَّ خیارَكُمْ اُولُوا النُّهى، قیلَ: یا رَسولَ اللّه‏ِ، وَ مَنْ اُولُوا النُّهى؟ قالَ: هُم اُولُوا الاَْخْلاقِ الحَسَنَةِ وَ الاَْحلامِ الرَّزینَةِ وَ صِلَةِ الاَْرْحامِ وَ البَرَرَةُ بِالاُْمَّهاتِ وَ الاْآباءِ وَ الْمُتَعاهِدینَ لِلْفُقَراءِ وَ الْجیرانِ وَ الْیَتامى وَ یُطْعِمونَ الطَّعامَ وَ یُفْشونَ السَّلامَ فِى الْعالَمِ وَ یُصَلّونَ وَ النّاسُ نیامٌ غافِلونَ ؛(كافى، ج ۲، ص ۲۴۰، ح ۳۲)
 «بهترین شما صاحبان عقل هستند». گفته شد: «اى رسول خدا! صاحبان عقل، چه كسانى‏اند؟». فرمودند: آنان كه داراى اخلاق خوب‏اند، بردبار و باوقارند، صله رحممى‏نمایند، به پدران و مادران نیكى مى‏كنند، به فقرا، همسایگان و یتیمان رسیدگى مى‏نمایند، اطعام مى‏كنند، آشكارا به همه سلام مى‏كنند و هنگامى كه مردم در خواب و غافلند، نماز (نماز شب) مى‏گذارند.
 



 «۴» پیامبر صلى ‏الله ‏علیه ‏و ‏آله : اَرْبَعَةٌ تَلْزَمُ كُلَّ ذى حِجىً وَ عَقْلٍ مِنْ اُمَّتى، قیلَ: یا رَسولَ اللّه‏ِ، ما هُنَّ؟ قالَ: اِسْتِماعُ الْعِلْمِ، وَ حِفْظُهُ، وَ نَشْرُهُ وَ الْعَمَلُ بِهِ؛(تحف العقول، ص ۵۷. )
 چهار چیز بر هر عاقل و خردمندى از امّت من واجب است. گفته شد: «اى پیامبر خدا! آن چهار چیز كدام‏اند؟». فرمودند: «گوش فرادادن به دانش، نگهدارى، نشر و عمل به آن».


 
«۵» پیامبر صلى ‏الله ‏علیه ‏و ‏آله : رَاْسُ الْعَقْلِ بَعْدَ الاْیمانِ بِاللّه‏ِ مُداراةُ النّاسِ فى غَیْرِ تَرْكِ حَقٍّ؛(تحف العقول، ص ۴۲.)
كمال عقل پس از ایمان به خدا، مدارا كردن با مردم است به شرط آن كه حق، ترك نشود.



«۶» پیامبر صلى ‏الله ‏علیه ‏و ‏آله : اِنَّما یُدْرَكُ الْخَیْرُ كُلُّهُ بِالْعَقْلِ، وَ لا دینَ لِمَنْ لا عَقْلَ لَهُ؛(تحف العقول، ص ۵۴ .)
همه خوبى‏ها با عقل شناخته مى‏شوند و كسى كه عقل ندارد، دین ندارد.


 
«۷» پیامبر صلى ‏الله ‏علیه ‏و ‏آله : اَلا وَ اِنَّ اَعْقَلَ النّاسِ عَبْدٌ عَرَفَ رَبَّهُ فَاَطاعَهُ وَ عَرَفَ عَدُوَّهُ فَعَصاهُ وَ عَرَفَ دارَ اِقامَتِهِ فَاَصْلَحَها وَ عَرَفَ سُرْعَةَ رَحیلِهِ فَتَزَوَّدَ لَها؛(اعلام الدین، ص ۳۳۷، ح ۱۵.)
بدانید كه عاقل‏ترین مردم كسى است كه پروردگارش را بشناسد و از او پیروى كند، دشمنان خدا را بشناسد و از آنان نافرمانى كند، جایگاه ابدى خود را بشناسد و آن را آباد كند و بداند به زودى به آنجا سفر خواهد كرد و براى آن، توشه بردارد.


 
«۸» امام على علیه‏السلام : اِنَّ اللّه‏َ عَزَّوَجَلَّ رَكَّبَ فِى الْمَلائِكَةِ عَقْلاً بِلا شَهْوَةٍ وَ رَكَّبَ فِى الْبَهائِمِ شَهْوَةً بِلا عَقْلٍ وَ رَكَّبَ فى بَنى آدَمَ كِلَیْهِما فَمَنْ غَلَبَ عَقْلُهُ شَهْوَتَهُ فَهُوَ خَیْرٌ مِنَ الْمَلائِكَةِ وَ مَنْ غَلَبَتْ شَهْوَتُهُ عَقْلَهُ فَهُوَ شَرٌّ مِنَ الْبَهائِمِ؛(علل الشرایع، ص ۴، ح ۱.)
عقـــل و عــاقـل ۱۰ امام على علیه‏السلام : خداوند عزوجل، در وجود فرشتگان، عقل بدون شهوت و در چارپایان، شهوت بدون عقل و در وجود انسان، عقل و شهوت را با هم قرار داد، پس هر كس كه عقلش بر شهوتش پیروز گردد، از فرشتگان بهتر است و هر كس شهوتش بر عقلش پیروز گردد، از چارپایان بدتر است.
 


 
«۹» امام على علیه‏السلام : اَلْعَقْلُ حَیْثُ كانَ آلِفٌ مَاْلوفٌ ؛(غررالحكم، ح ۱۲۵۱.)
 عقل هر كجا باشد، انس‏گیرنده و الفت‏پذیر است.
 


 
«۱۰» پیامبر صلى ‏الله ‏علیه ‏و ‏آله : اَلطّابَعُ مُعَلَّقٌ بِقائِمَةِ الْعَرْشِ، فَاِذَا انْتُهِكَتِ الْحُرْمَةُ وَ عُمِلَ بِالْمَعاصى وَ اجْتُرئَ عَلَى اللّه‏ِ بَعَثَ اللّه‏ُ الطّابَعَ فَیَطْبَعُ اللّه‏ُ عَلى قَلْبِهِ فَلا یَعْقِلُ بَعْدَ ذلِكَ شَیْئا؛(كنزالعمّال، ح ۱۰۲۱۳. )
 مُهر بر پایه عرش آویزان است. هنگامى كه حریم‏ها شكسته و گناه شود و بى‏پروایى نسبت به خداوند انجام گیرد، خداوند مُهر را مى‏فرستد و بر قلب تبهكار مى‏زند و از آن پس، دیگر عقل او چیزى درك نمى‏كند.
 


 
«۱۱»  امام على علیه‏السلام : یَنْبَغى لِلْعاقِلِ اَنْ یُخاطِبَ الْجاهِلَ مُخاطَبَةَ الطَّبیبِ الْمَریضَ؛(غررالحكم، ح ۱۰۹۴۴. )
شایسته است كه برخورد عاقل با نادان، مانند برخورد طبیب با بیمار باشد.
 


 
«۱۲» امام على علیه‏ السلام : فَسادُ الاَْخْلاقِ بِمُعاشَرَةِ السُّفَهاءِ وَ صَلاحُ الاَْخْلاقِ بِمُنافَسَةِ الْعُقَلاءِ وَ الْخَلْقُ اَشْكالٌ فَكُلٌّ یَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ؛(بحارالأنوار، ج ۷۸، ص ۸۲ ، ح ۷۸.)معاشرت با نابخردان، اخلاق را فاسد و رقابت با عقلا اخلاق را اصلاح مى‏نماید و مردم متفاوتند، و هر كس بر حسب طینت خود رفتار مى‏كند.
 



«۱۳»  امام على علیه‏ السلام : لَقَدْ سَبَقَ اِلى جَنّاتِ عَدْنٍ اَقْوامٌ ما كانوا اَكْثَرَ النّاسِ لا صَوْما وَ لا صَلاةً وَ لا حَجّا وَ لاَ اعْتِمارا وَ لكِنَّهُمْ عَقَلوا عَنِ اللّه‏ِ مَواعِظَهُ؛(مجموعه ورام، ج ۲، ص ۲۱۳۱)
 گروه‏هایى به سوى بهشت برین (از دیگران) پیشى گرفتند كه بیش از دیگران اهل روزه، نماز، حج و عمره نبودند، بلكه آنان در موعظه‏هاى الهى تعقل كردند.
 


 
«۱۴» پیامبر صلى ‏الله ‏علیه ‏و ‏آله : اَثْنى قَوْمٌ بِحَضْرَتِهِ صلى ‏الله ‏علیه ‏و ‏آله عَلى رَجُلٍ حَتّى ذَكَروا جَمیعَ خِصالِ الْخَیْرِ فَقالَ رَسولُ اللّه‏ِ صلى ‏الله ‏علیه ‏و ‏آله : كَیْفَ عَقْلُ الرَّجُلِ؟ فَقالوا: یا رَسولَ اللّه‏ِ نُخْبِرُكَ عَنْهُ بِاجْتِهادِهِ فِى الْعِبادَةِ وَ اَصْنافِ الْخَیْرِ تَساَلُنا عَنْ عَقْلِهِ؟! فَقالَ صلى ‏الله ‏علیه ‏و ‏آله : اِنَّ الاَْحْمَقَ یُصیبُ بِحُمْقِهِ اَعْظَمَ مِنْ فُجورِ الْفاجِرِ، وَ اِنَّما یَرْتَفِعُ الْعِبادُ غَدا فِى الدَّرَجاتِ وَ یَنالونَ الزُّلْفى مِنْ رَبِّهِمْ عَلى قَدْرِ عُقولِهِم؛(تحف العقول، ص ۵۴. )
گروهى در حضور پیامبر اسلام، مردى را ستایش كردند و همه ویژگى‏هاى خوب را برایش بر شمردند. رسول‏خدا صلى ‏الله ‏علیه ‏و ‏آله فرمودند: «عقل او چگونه است؟». گفتند: «اى رسول خدا! ما از جدیت او در عبادت و دیگر خوبى‏ها سخن مى‏گوییم و شما از عقل او مى‏پرسید؟». فرمودند: نادان از روى نادانى به زشتى‏هایى بزرگ‏تر از زشتى‏هاى انسان گنهكار دست مى‏زند. همانا بندگان به میزان عقلشان در روز قیامت به درجه بالاتر نائل و به پروردگارشان نزدیك مى‏شوند.
 


 
«۱۵» امام على علیه‏ السلام : اَلْعَقْلُ حِفْظُ التَّجارِبِ وَ خَیْرُ ما جَرَّبْتَ ما وَعَظَكَ؛(نهج البلاغه، نامه ۳۱.)
عقل، اندوختن تجربه‏ها (و عمل به آن) است و بهترین تجربه، آن است كه پندت داده.
 


 
 «۱۶» امام على علیه‏ السلام : اِنَّ بِذَوِى الْعُقولِ مِنَ الْحاجَةِ اِلَى الاَْدَبِ كَما یَظْمَأُ الزَّرْعُ اِلَى الْمَطَرِ؛(غررالحكم، ح ۳۴۷۵.)
 نیاز عاقلان به ادب، همانند نیاز كشتزار به باران است.
 


 
«۱۷» امام كاظم علیه‏ السلام : اِنَّ لُقْمانَ قالَ لاِبْنِهِ: یا بُنَىَّ اِنَّ الدُّنْیا بَحْرٌ عَمیقٌ قَدْ غَرِقَ فیها عالَمٌ كَثیرٌ فَلتَكُنْ سَفینَتُكَ فیها تَقْوَى اللّه‏ِ وَ حَشْوُهَا الاْیمانَ وَ شِراعُهَا التَّوَكُّلَ وَ قَیِّمُهَا الْعَقْلَ وَ دَلیلُهَا الْعِلْمَ وَ سُكّانُهَا الصَّبْرَ؛(كافى، ج ۱، ص ۱۶، ح ۱۲.)
   لقمان به فرزندش فرمود: «فرزندم! دنیا دریایى عمیق است كه بسیارى در آن غرق شدند. پس باید در این دریا، كشتى‏ات تقواى الهى، بار آن ایمان، بادبانش توكل بر خدا، ناخدایش عقل، راهنمایش علم و سكانش (فرمانش) صبر باشد».
 


 
«۱۸» امام على علیه ‏السلام : مَنْ شاوَرَ ذَوِى الْعُقولِ اسْتَضاءَ بِاَنْوارِ الْعُقولِ؛(غررالحكم، ح ۸۶۳۴.)
هر كس با عقلا مشورت كند، از نور عقل‏ها بهره مى‏برد.
 



 «۱۹» امام على علیه ‏السلام : جاهِدْ شَهْوَتَكَ وَ غالِبْ غَضَبَكَ وَ خالِفْ سوءَ عادَتِكَ، تَزْكُ نَفْسُكَ وَ یَكْمُلْ عَقْلُكَ وَ تَسْتَـكْمِلْ ثَوابَ رَبِّكَ؛(غررالحكم، ح ۴۷۶۰.)
 با هوا و هوست مبارزه كن، بر خشمت مسلّط شو و با عادت‏هاى بدت مخالفت كن، تا روحت پاك و عقلت كامل گردد و پاداش پروردگارت را به تمامى دریافت نمایى.
 


 
 «۲۰» پیامبر صلى ‏الله ‏علیه ‏و ‏آله : سُئِلَ النَّبىُّ صلى ‏الله ‏علیه ‏و ‏آله عَنْ قَوْلِهِ: «اَ یُّـكُمْ اَحْسَنُ عَمَلاً» فَقالَ: اَ یُّـكُمْ اَحْسَنُ عَقْلاً، ثُمَّ قالَ صلى ‏الله ‏علیه ‏و ‏آله : اَتَمُّكُمْ عَقْلاً وَ اَشَدُّكُمْ لِلّهِ خَوْفا وَ اَحْسَنُكُمْ فیما اَمَرَ اللّه‏ُ عَزَّوَجَلَّ بِهِ وَ نَهى عَنْهُ نَظَرا وَ اِنْ كانَ اَقَلَّكُمْ تَطَوُّعا؛(بحارالأنوار، ج ۷۰، ص ۲۳۳.)
 از پیامبر صلى ‏الله ‏علیه ‏و ‏آله از معنى آیه «[تا بیازماید] كدامیك عملتان بهتر است» پرسیدند. فرمودند: یعنى كدامیك عاقل‏ترید. سپس فرمودند: مقصود، كسى است كه عقلش كامل‏تر، از خدا بیمناك‏تر و در امر و نهى خداوند دقیق‏تر است؛ هر چند مستحبّاتش كمتر باشد.
 


 «۲۱»  پیامبر صلى ‏الله ‏علیه ‏و ‏آله : اَنَسٌ: قیلَ: یا رَسولَ اللّه‏ِ، اَلرَّجُلُ یَكونُ حَسَنَ الْعَقْلِ كَثیرَ الذُّنوبِ؟ قالَ: ما مِنْ آدَمىٍّ اِلاّ وَ لَهُ ذُنوبٌ وَ خَطایا یَقْتَرِفُها، فَمَنْ كانَتْ سَجیَّتُهُ الْعَقْلَ وَ غَریزَتُهُ الْیَقینَ لَمْ تَضُرَّهُ ذُنوبُهُ. قیلَ: كَیْفَ ذلِكَ یا رَسُولَ اللّه‏ِ؟ قالَ: لاَِنَّهُ كُلَّما اَخْطَاَ لَمْ یَلْبَثْ اَنْ تَدارَكَ ذلِكَ بِتَوْبَةٍ وَ نَدامَةٍ عَلى ما كانَ مِنْهُ فَیَمْحو ذُنوبَهُ وَ یَبْقى لَهُ فَضْلٌ یَدْخُلُ بِهِ الْجَنَّةَ؛(ربیع الأبرار، ج ۳، ص ۱۳۷. )
اَنس گوید: سؤال شد: «اى رسول خدا! ممكن است كسى از عقل نیكو برخوردار باشد و گناهان بسیار داشته باشد؟». پیامبر صلى ‏الله ‏علیه ‏و ‏آله فرمودند: هیچ انسانى نیست، مگر این كه گناهان و خطاهایى مرتكب مى‏شود، ولى هر كس سرشتش عقل و نهادش یقین باشد، گناهانش به او آسیب نمى‏رساند».  ۲۸ گفته شد: «اى رسول خدا! چگونه است این؟». فرمودند: «زیرا عاقل هرگاه مرتكب خطایى گردد، بى‏درنگ آن را با توبه و پشیمانى جبران كند و با این كار، گناهانش را پاك مى‏گرداند و  خوبى‏هایى برایش باقى مى‏ماند كه با آن، وارد بهشت مى‏گردد».
 


 «۲۲»  امام حسین علیه‏ السلام : لا یَكْمُلُ الْعَقْلُ اِلاّ بِاتِّباعِ الْحَقِّ؛(اعلام الدین، ص ۲۹۸ . )
عقل، جز با پیروى از حق، كامل نمى‏شود.



«۲۳»  امام على علیه‏ السلام : اَلْعاقِلُ مَنْ اَحْسَنَ صَنائِعَهُ وَ وَضَعَ سَعْیَهُ فى مَواضِعِهِ ؛(غررالحكم، ح ۱۷۹۸.)
عاقل كسى است كه كارهایش را خوب انجام دهد و تلاشى كه مى‏كند، به جا باشد.
 


 
«۲۴» امام على علیه‏ السلام : لَیْسَ الْعاقِلُ مَنْ یَعْرِفُ الْخَیْرَ مِنَ الشَّرِّ وَ لكِنَّ الْعاقِلَ مَنْ یَعْرِفُ خَیْرَ الشَّرَّیْنِ؛(مطالب السئول، ص ۲۵۰. )
عاقل، آن نیست كه خوب را از بد تشخیص دهد. عاقل، كسى است كه از میان دو بد، آن را كه ضررش كمتر است، بشناسد.
 


 
 «۲۵» امام على علیه ‏السلام : اَلظَّنُّ الصَّوابُ مِنْ شیَمِ اُولِى الاَْلْبابِ؛(غررالحكم، ح ۱۳۸۶.)     
خوش گمانى، از اخلاق عاقلان است.
 


 
«۲۶» پیامبر صلى ‏الله ‏علیه ‏و ‏آله : صِفَةُ الْعاقِلِ اَنْ یَحْلُمَ عَمَّنْ جَهِلَ عَلَیْهِ وَ یَتَجاوَزَ عَمَّنْ ظَلَمَهُ وَ یَتَواضَعَ لِمَنْ هُوَ دونَهُ وَ یُسابِقَ مَنْ فَوْقَهُ فى طَلَبِ البِرِّ وَ اِذا اَرادَ اَنْ یَتَكَلَّمَ تَدَبَّرَ فَاِنْ كانَ خَیْرا تَكَلَّمَ فَغَنِمَ وَ اِنْ كانَ شَرًّا سَكَتَ فَسَلِمَ وَ اِذا عَرَضَتْ لَهُ فِتْنَةٌ اِسْتَعْصَمَ بِاللّه‏ِ وَ اَمْسَكَ یَدَهُ وَ لِسانَهُ وَ اِذا رَأى فَضیلَةً اِنْتَهَزَ بِها، لا یُفارِقُهُ الْحَیاءُ وَ لا یَبْدو مِنْهُ الْحِرْصُ فَتِلْكَ عَشْرُ خِصالٍ یُعْرَفُ بِها الْعاقِلُ؛(تحف العقول، ص ۲۸.)
 عقـــل و عــاقـل ۳۴ پیامبر صلى ‏الله ‏علیه ‏و ‏آله : ویژگى عاقل، آن است كه در برابر نادان بردبارى كند، از آن كس كه به او ظلم كرده بگذرد، نسبت به زیردستان متواضع باشد، با بالادستان در خوبى‏ها رقابت كند، هرگاه خواست سخن بگوید، بیندیشد، اگر خوب بود بگوید و بهره ببرد و اگر بد بود، سكوت كند و سالم بماند، اگر بلا و امتحانى برایش پیش آمد به خدا پناه ببرد و دست و زبان خود را نگه دارد، اگر فضیلتى دید، به سرعت از آن بهره گیرد، حیا از او جدا نگردد و حرص از او سر نزند، اینها خصلت‏هاى دهگانه‏اى است كه عاقل با آنها شناخته مى‏شود.
 


 
«۲۷» امام على علیه ‏السلام : ما عُبِدَ اللّه‏ُ بِشَىْ‏ءٍ اَفْضَلَ مِنَ الْعَقْلِ وَ ما تَمَّ عَقْلُ امْرِى‏ءٍ حَتّى یَكونَ فیهِ خِصالٌ شَتّى: اَلْكُفْرُ وَ الشَّرُّ مِنْهُ مَأمونانِ وَ الرُّشْدُ وَ الْخَیْرُ مِنْهُ مَأمولانِ وَ فَضْلُ مالِهِ مَبْذولٌ وَ فَضْلُ قَوْلِهِ مَكفوفٌ وَ نَصیبُهُ مِنَ الدُّنْیَا القوتُ لا یَشْبَعُ مِنَ الْعِلْمِ دَهْرَهُ اَلذُّلُّ اَحَبُّ اِلَیْهِ مَعََ اللّه‏ِ مِنَ العِزَِّ تَمامُ الاَْمْرِ؛(كافى، ج ۱، ص ۱۸، ح ۱۲ .)
   خداوند با چیزى بهتر از عقل عبادت نشده است، و عقل كسى كامل نشود، مگر در او چند خصلت باشد: كفر و بدى از او انتظار نمى‏رود، رشد و خوبى در او امید مى‏رود، زیادى ثروتش بخشوده و زیادى سخنش نگه داشته شده است، بهره او از دنیا تنها غذاى روزانه است، در طول زندگى از دانش سیر نمى‏شود، خوارى را با خداوند از عزّت با دیگران، بیشتر دوست دارد، عقـــل و عــاقـل ۳۷ تواضع نزد او دوست داشتنى‏تر از شرف و بزرگىاست، خوبىِ كم دیگران را بسیار و خوبى بسیار خود را كم مى‏شمرد، همه مردم را از خودش بهتر و خود را نزد خویش از همه بدتر مى‏داند و این مهم‏ترین خصلت است.
 


 
«۲۸» امام على علیه‏ السلام : اَلْعاقِلُ اِذا تَـكَلَّمَ بِكَلِمَةٍ اَتْبَعَها حِكْمَةً وَ مَثَلاً وَ الاَْحْمَقُ اِذا تَـكَلَّمَ بِكَلِمَةٍ اَتْبَعَها حِلْفا؛(شرح‏نهج‏البلاغه، ابن‏ابى‏الحدید،ج۲۰،ص۲۸۹،ح۳۰۶. )
عاقل، هر گاه سخن بگوید، آن را با سخنى حكیمانه و ضرب المثل همراه سازد و نادان هرگاه سخن بگوید، آن را با سوگند همراه كند.
 


 
«۲۹» امام على علیه‏ السلام : اِتَّهِمُوا عُقولَكُمْ فَاِنِّهُ مِنَ الثِّقَةِ بِها یَكونُ الْخَطاءُ؛(غررالحكم، ح ۲۵۷۰. )
عقل خویش را زیر سؤال ببرید؛ زیرا از اعتماد به آن، خطاها سرچشمه مى‏گیرد.
 


 
«۳۰» امام على علیه ‏السلام : اَلْعاقِلُ مَنْ صانَ لِسانَهُ عَنِ الْغیبَةِ؛(غررالحكم، ح ۱۹۵۵.)
عاقل كسى است كه زبانش را از بدگویى پشت سر دیگران، نگه دارد.
 


 
«۳۱» امام على علیه ‏السلام : اِحْتَمِلْ ما یَمُرُّ عَلَیْكَ فَاِنَّ الاِْحْتِمالَ سِتْرُ الْعُیوبِ وَ اِنَّ الْعاقِلَ نِصْفُهُ اِحْتِمالٌ وَ نِصْفُهُ تَغافُلٌ؛(غررالحكم، ح ۲۳۷۸ .)
در برابر آنچه بر تو مى‏گذرد، بردبار باش، زیرا بردبارى، عیب‏ها را مى‏پوشاند. به راستى كه نیمى از عقل، بردبارى و نیمه دیگرش خود را به غفلت زدن است.
 



«۳۲» امام على علیه ‏السلام : اَلا وَ اِنَّ اللَّبیبَ مَنِ اسْتَقْبَلَ وُجوهَ الاْآراءِ بِفِكْرٍ صائِبٍ وَ نَظَرٍ فِى الْعَواقِبِ؛(غررالحكم، ح ۲۷۷۸ . )
بدانید عاقل، كسى است كه با فكر درست، به استقبال نظرات گوناگون برود و در عواقب امور بنگرد.
 


 
«۳۳» امام على علیه ‏السلام : اَعْقَلُ النّاسِ مَنْ غَلَبَ جِدُّهُ هَزْلَهُ وَ اسْتَظْهَرَ عَلى هَواهُ بِعَقْلِهِ؛(غررالحكم، ح ۳۳۵۵. )
عاقل كسى است كه جدّى‏اش از شوخى‏اش بیشتر باشد و با كمك عقلش بر هوا و هوسش پیروز گردد.
 


 
«۳۴» امام رضا علیه ‏السلام : اِذا اَرادَ اللّه‏ُ اَمْرا سَلَبَ الْعِبادَ عُقولَهُمْ فَاَنْفَذَ اَمْرَهُ وَ تَمَّتْ اِرادَتُهُ فَاِذا اَنْفَذَ اَمْرَهُ رَدَّ اِلى كُلِّ ذى عَقْلٍ عَقْلَهُ فَیَقولُ كَیْفَ ذا؟ وَ مِنْ اَیْنَ ذا؟؛(تحف العقول، ص ۴۴۲ . )
امام رضا علیه‏ السلام : هر گاه خداوند چیزى را بخواهد، عقل‏هاى بندگان را از آنها مى‏گیرد و حكم خود را اجرا مى‏كند و خواسته خود را به پایان مى‏رساند. همین كه حكم خود را اجرا كرد، عقلِ هر صاحب عقل را به او بر مى‏گرداند، آنگاه او مرتب مى‏گوید: چگونه و از كجا چنین و چنان شد.
 



«۳۵» امام كاظم علیه‏ السلام : كَما لا یَقومُ الْجَسَدُ اِلاّ بِالنَّفْسِ الحَیَّةِ فَكَذلِكَ لا یَقومُ الدّینُ اِلاّ بِالنِّیَّةِ الصّادِقَةِ وَ لا تَثْبُتُ النِّیَّةُ الصّادِقَهُ اِلاّ بِالْعَقْلِ؛(تحف العقول، ص ۳۹۶ .)
همان گونه كه قوام جسم، تنها به جانِ زنده است، قوام دیندارى هم تنها به نیّت پاك است و نیّت پاك، جز با عقل حاصل نمى‏شود.
 


 
«۳۶» امام صادق علیه ‏السلام : دِعامَةُ الاِْنْسانِ الْعَقْلُ وَ الْعَقْلُ مِنْهُ الْفِطْنَةُ وَ الْفَهْمُ وَ الْحِفْظُ وَ الْعِلْمُ وَ بِالْعَقْلِ یَكْمُلُ وَ هُوَ دَلیلُهُ وَ مُبْصِرُهُ وَ مِفْتاحُ اَمْرِهِ فَاِذا كانَ تَاْییدُ عَقْلِهِ مِنَ النّورِ كانَ عالِما حافِظا ذاكِرا فَطِنا فَهِما فَعَلِمَ بِذلِكَ كَیْفَ وَ لِمَ وَ حَیْثُ وَ عَرَفَ مَنْ نَصَحَهُ وَ مَنْ غَشَّهُ فَاِذا عَرَفَ ذلِكَ عَرَفَ مَجْراهُ وَ مَوصولَهُ وَ مَفْصولَهُ وَ اَخْلَصَُّهُ مِنْ تَاْییدِ العَقْلِ؛(كافى، ج ۱، ص ۲۵، ح ۲۳. )
 ستون انسانیت، عقل است و از عقل، زیركى، فهم، حفظ و دانش بر مى‏خیزد. با عقل، انسان به كمال مى‏رسد. عقل، راهنماى انسان، بینا كننده و كلید كارهاى اوست. هر گاه عقل با نور یارى شود، دانا، حافظ، تیزهوش و فهیم مى‏شود و بدین وسیله (پاسخ) چگونه، چرا و كجا را مى‏فهمد و خیرخواه و دغلكار را مى‏شناسد و هرگاه این رادانست، مسیر حركت  ۴۹ و خویش و بیگانه را مى‏شناسد و در توحید و طاعت خداوند اخلاص مى‏ورزد و چون چنین كرد، آنچه از دست رفته جبران مى‏كند و بر آنچه در آینده مى‏آید چنان وارد مى‏شود كه مى‏داند در كجاى آن است و براى چه منظورى در آنجاست. از كجا آمده و به كجا مى‏رود. و این همه از پرتو تأیید عقل است.
 



«۳۷» امام على علیه ‏السلام : اَلْعَقْلُ شَجَرَةٌ اَصْلُهَا التُّقى وَ فَرْعُهَا الْحَیاءُ وَ ثَمَرَتُهَا الْوَرَعُ فَالتَّقْوى تَدعو اِلى خِصالٍ ثَلاثٍ: اِلَى الْفِقْهِ فِى الدّینِ وَ الزُّهْدِ فِى الدُّنْیا وَ الاِْنْقِطاعِ اِلَى اللّه‏ِ تَعالى وَ الْحَیاءُ یَدْعو اِلى ثَلاثِ خِصالٍ: اِلَى الْیَقینِ وَ حُسْنِ الْخُلُقِ وَ التَّواضُعِ وَ الْوَرَعُ یَدْعو اِلى خِصالٍ ثَلاثٍ: اِلى صِدْقِ اللِّسانِ وَ الْمُسارَعَةِ اِلَى الْبِرِّ وَ تَرْكِ الشُّبُهاتِ؛(مواعظ العددیة، ص ۱۶۰ .)
عقل، درختى است كه ریشه آن تقوا، شاخه‏هایش حیاء و میوه آن، پارسایى است. تقوا به سه چیز دعوت مى‏كند: دین‏شناسى، بى‏رغبتى به دنیا و دل بستگى به خداوند، و حیا به سه چیز دعوت مى‏كند: یقین، خوش اخلاقى و تواضع، و پارسایى به سه چیز دعوت مى‏كند: راستگویى، سرعت و شتاب در نیكى‏ها و دورى از كارهاى شبهه‏ناك.
 


 «۳۸» امام صادق علیه ‏السلام : لا یُعَدُّ الْعاقِلُ عاقِلاً حَتّى یَسْتَـكْمِلَ ثَلاثا: اِعْطاءَ الْحَقِّ مِنْ نَفْسِهِ عَلى حالِ الرِّضا وَ الْغَضَبِ وَ اَنْ یَرْضى لِلنّاسِ ما یَرْضى لِنَفْسِهِ وَ اسْتِعْمالَ الْحِلْمِ عِنْدَ الْعَثْرَةِ؛(تحف العقول، ص ۳۱۸.)
عاقل، عاقل نیست مگر آن كه سه صفت را در خود به كمال رساند: حق را در هنگام خشنودى و خشم ادا كند، آنچه را براى خود مى‏پسندد، براى دیگران هم بپسندد و هنگام خطاى دیگران، بردبار باشد.
 



«۳۹» امام على علیه ‏السلام : اَعْقَلُ النّاسِ مَنْ كانَ بِعَیْبِهِ بَصیرا وَ عَنْ عَیْبِ غَیْرِهِ ضَریرا؛(غررالحكم، ح ۳۲۳۳ .)
عاقل‏ترین مردم كسى است كه به عیب‏هاى خویش بینا و از عیوب دیگران، نابینا باشد.
 


  «۴۰» امام على علیه‏ السلام : اَفْضَلُ النّاسِ عَقْلاً اَحْسَنُهُم تَقدیرا لِمَعاشِهِ وَ اَشَدُّهُمُ اهْتِماما بِاِصْلاحِ مَعادِهِ؛(غررالحكم، ح ۳۳۴۰ .)
عاقل‏ترین مردم كسى است كه بهتر بتواند امور زندگى‏اش را برنامه‏ریزى كند و براى اصلاح آخرتش بیشتر همت نماید.